Henryk Stanisław Różański – absolwent uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydziału Biologii (praca magisterska wykonana w Zakładzie Botaniki Ogólnej Instytutu Biologii Eksperymentalnej, pod kierunkiem prof. dr hab. Elżbiety Zenktler). Doktor nauk biologicznych, praca doktorska wykonana na I Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, pod kierunkiem prof. dr hab. med. Romana Meissnera w Katedrze Medycyny Społecznej. Wieloletni stypendysta szwajcarskiej Fundacji Büchnera. Specjalista w zakresie: towaroznawstwo zielarskie, farmakognozja, biologia farmaceutyczna, chemotaksonomia, botanika, fitotoksykologia, fitofarmakologia, historia nauk biologicznych i medycznych, technologia żywności. Autor i współautor ok. 90 oryginalnych publikacji naukowych, 5 książek oraz 200 publikacji popularnonaukowych. Od 1994 roku tworzy bazę szczegółowych informacji o ludowych lekach naturalnych rzadko stosowanych i zaniechanych. Jest również autorem ok. 90 opracowań dla użytku firmowego, ekspertyz, dokumentacji wdrożeniowych, opisów linii technologicznych, opinii przedkładanych do sądów, prokuratur i in. instytucji państwowych oraz podmiotów komercyjnych. Od 12 lat prowadzi badania nad roślinami leczniczymi Europy, głównie Bułgarii oraz Grecji i Rumunii.

Kierownik Laboratorium Biologii Przemysłowej i Eksperymentalnej oraz wykładowca Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie. Dyrektor Ośrodka Badań i Rozwoju AdiFeed Sp. z o.o. w Grodzisku Maz. Współwłaściciel spółek z o.o. z branży farmaceutycznej i spożywczej (Laboratorium Zielarza, Herba Remedium). Właściciel firmy „Др Xенрик Роэански – Плантафарм” ЕООД w Bułgarii. Członek zarządu i prezes Polskiego Towarzystwa Zielarzy i Fitoterapuetów w Krośnie (do 2025 roku). Wykonawca w licznych projektach badawczych. Konsultant i doradca naukowy wielu firm farmaceutycznych, spożywczych i kosmetycznych. Współautor 14 Patentów. Członek Zespołu Analizy Farmaceutycznej, Biomedycznej i Produktów Naturalnych (Polska Akademia Nauk, Wydział III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi, Komitet Chemii Analitycznej). Odznaczony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Brązowym Krzyżem Zasługi (2015) oraz medalem brązowym za Długoletnią Służbę (2018), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (2024). Prowadzi blog naukowy „Medycyna dawna i współczesna” www.rozanski.li.

SPIS TREŚCI
Od Autora ………………………………………………………………… 7
Wstęp ……………………………………………………………………. 10
Sekcja: Pteridospermae – paprotniki ……………………………. 26
Klasa: Filicales ………………………………………………………… 31
Rodzina: Polypodiaceae ……………………………………………. 31
Klasa: Equisetales ……………………………………………………. 38
Rodzina: Equisetaceae ……………………………………………… 38
Klasa: Lycopodiales ………………………………………………….. 43
Rodzina: Lyopodiaceae ……………………………………………… 43
Sekcja: Gymnospermae – nagonasienne ………………………. 46
Rząd: Taxales ………………………………………………………….. 56
Rodzina: Taxaceae ……………………………………………………. 56
Rząd: Pinales ………………………………………………………….. 59
Rodzina: Pinaceae ……………………………………………………. 59
Rząd: Cupressales …………………………………………………… 64
Rodzina: Cupressaceae …………………………………………….. 64
Sekcja: Angiospermae ………………………………………………. 74
Pień I: Batrachiophyta ……………………………………………….. 74
Pień II: Hamamelidophyta ………………………………………….. 86
6
Rząd: Hamamelidales – oczarowce …………………………. 86
Rodzina: Platanaceae – platanowate ……………………….. 86
Rodzina: Hamamelidaceae – oczarowate …………………. 86
Pień III: Melophyta ……………………………………………………. 91
Gałąź: Rosalia ……………………………………………………… 91
Rząd: Rosales – różowce ……………………………………….. 91
Rodzina: Crassulaceae – gruboszowate ……………………. 91
Rodzina: Rosaceae – różowate ……………………………….. 91
Rodzina: Saxifragaceae – skalnicowate …………………….. 91
Rodzina: Pittosporaceae – pospornicowate ……………….. 91
Pień III: Melophyta ………………………………………………….. 115
Gałąź: Leguminosalia ………………………………………….. 115
Rząd: Leguminosales – strąkowce …………………………. 115
Rodzina: Leguminosae – strączkowe, motylkowate (Papilionaceae) ……………….. 115
Bibliografia …………………………………………………………… 126

OD AUTORA
Flora naczyniowa Bułgarii (rośliny kwiatowe, paprotniki, nagonasienne) liczy około 4060-4100 gatunków i podgatunków rodzimych. Ana Petrova i Vladimir Vladimirov flora Bułgarii obejmuje obecnie 4064 gatunki, należące do 921 rodzajów i 159 rodzin. Te liczby odzwierciedlają dynamikę badań florystycznych, w tym nowe odkrycia i rewizje taksonomiczne. Dla porównania, flora naczyniowa Polski liczy ok. 2350-2400 gatunków rodzimych, co podkreśla wyjątkową bioróżnorodność Bułgarii – szacowaną na 8-10% europejskiej flory naczyniowej.
Flora Bułgarii stanowi jeden z najbogatszych skarbów przyrodniczych Europy Południowo-Wschodniej, będąc świadectwem złożonej historii geologicznej, klimatycznej i biogeograficznej Półwyspu Bałkańskiego. Położenie kraju na styku stref umiarkowanej kontynentalnej i subtropikalnej śródziemnomorskiej, w połączeniu z ekstremalną różnorodnością rzeźby terenu – od nizin czarnomorskich po wysokie pasma górskie jak Piryn (wys. 2914 m n.p.m.) i Rodopy – sprzyja występowaniu unikalnych zbiorowisk roślinnych.
Intensywne badania fitochemiczne i biochemiczne w XIX i XX wieku stworzyły podstawy dla rozwoju chemotaksonomii.
Dimcho Zahariev usystematyzował i zebrał informacje na temat surowców i liczby gatunków roślin leczniczych stosowanych w Bułgarii. Okazało się, że używano 845 gatunków roślin w medycynie Bułgarii.
Chemotaksonomia jest subdyscypliną systematyki zajmującą się wyróżnianiem jednostek systematycznych, określaniem stopnia pokrewieństwa między taksonami i konstruowaniem układu taksonomicznego przy użyciu kryteriów chemicznych.
Podczas klasyfikowania poszczególnych taksonów uwzględnia się charakterystyczne (specyficzne dla danego taksonu) metabolity wtórne.
Pokrewne taksony posiadają podobne metabolity wtórne i szlaki metaboliczne.
Znajomość chemotaksonomii umożliwia przewidywanie występowanie pewnych kluczowych substancji w pokrewnych niższych jednostkach taksonomicznych (podgatunek, gatunek, rodzaj) pomimo, iż nie były analizowane odrębnie (bezpośrednio), co jest szczególnie istotne dla toksykologii i farmakologii.

Chemotaksonomia jest szczególnie cenna przy badaniu ewolucji (specjalizacji) i pokrewieństwa roślin. Pierwszy chemotaksonomiczny układ roślin opracował w latach sześćdziesiątych XX wieku szwajcarski farmaceuta Robert Hegnauer (1919-2007).

Dlatego chemotaksonomia stanowi nieocenione narzędzie w praktyce naukowej i klinicznej, pomagając w identyfikacji roślin o potencjalnych właściwościach leczniczych oraz w ocenie ich bezpieczeństwa stosowania. Umożliwia także lepsze zrozumienie ewolucji oraz adaptacji gatunków w zmieniających się warunkach środowiskowych, co jest fundamentalne dla ochrony bioróżnorodności i racjonalnego wykorzystywania zasobów roślinnych.
Fitoterapeuta, lekarz fitomedycyny, farmaceuta, farmakolog – bez znajomości chemotaksonomii będą permanentnie błądzić i nigdy nie zrozumieją oraz nie poznają właściwości leczniczych roślin.

Badania roślin leczniczych Bułgarii rozpocząłem w 2005 roku. Na podstawie własnych badań fitosocjologicznych oraz analitycznych i przeglądu literatury opracowuję od blisko 20 lat publikację zbiorczą na temat właściwości leczniczych, toksykologicznych i zastosowaniu roślin leczniczych występujących w Bułgarii.

W niniejszej monografii ujęto wybrane rodzime rośliny lecznicze Bułgarii w ciekawym systemie taksonomicznym Alexandra Alfon-sovicha Grossheima 1888-1948, z uwzględnieniem cech chemotaksonomicznych i aspektów bezpieczeństwa stosowania ziół.

Składam serdeczne podziękowania dla prof. dr hab. Igora Britchenko (Игор Геннадийович Бритченко) oraz dla dr hab. inż. Janusza Kilara za przekazane krytycznych uwag dotyczących pracy oraz zachęcenie do jej opracowania.
Dziękuję Władzom Akademii Bezpieczeństwa Narodowego i Informacyjnego w Płowdiwie (Академия по национална и информа-ционна сигурност – АНИС) za zainteresowanie się niniejszą monografią i pomoc w jej opublikowaniu.
Henryk Różański
Krosno, 8 grudnia 2025 r.

Książka skierowana jest do fitoterapeutów, zielarzy, farmaceutów, a także studentów kierunków medycznych i przyrodniczych oraz wszystkich pasjonatów roślin leczniczych. To doskonała propozycja dla osób, które chcą pogłębić swoją wiedzę o bułgarskich ziołach i ich właściwościach. Publikacja szczególnie zainteresuje tych, którzy poszukują sprawdzonych, bezpiecznych i skutecznych metod wykorzystania roślin w oparciu o system Alexandra Alfonsovicha Grossheima.